సుప్రీంకోర్టులో ప్రముఖ న్యాయకోవిదులకు చోటేదీ?

జనగణమన బ్యూరో – న్యూఢిల్లీ:  భారత రాజ్యాంగం అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో ప్రముఖ న్యాయకోవిదులను (Distinguished Jurists) న్యాయమూర్తులుగా నియమించేందుకు అవకాశం కల్పించినప్పటికీ, రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చి 76 ఏళ్లు పూర్తవుతున్నా ఇప్పటివరకు ఒక్క న్యాయకోవిదుడిని కూడా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించకపోవడం విచారకరమని సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్ అన్నారు. న్యాయరంగంలో విశేష పాండిత్యం, పరిశోధన, విద్యా అనుభవం కలిగిన న్యాయవిద్యావేత్తలను అత్యున్నత న్యాయస్థానానికి తీసుకురావడం ద్వారా బెంచ్‌కు మరింత వైవిధ్యం, ప్రతిభ, నూతన ఆలోచనలు అందుతాయని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ లా యూనివర్సిటీలో ఎల్‌ఎల్‌ఎం కార్యక్రమాల 13వ స్నాతకోత్సవంలో పాల్గొన్న జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్ ఈ అంశాన్ని ప్రస్తావించారు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(3)(సి) ప్రకారం ‘ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడు’ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యేందుకు అర్హత కలిగి ఉన్నారని ఆయన గుర్తుచేశారు. అయితే ఈ రాజ్యాంగపరమైన అవకాశాన్ని ఇంతకాలం ఎందుకు ఉపయోగించలేదనే ప్రశ్నను ఆయన లేవనెత్తారు.

రాజ్యాంగంలో స్పష్టమైన నిబంధన

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకానికి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124లో అర్హతలను నిర్దేశించారు. అందులో ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడిగా గుర్తింపు పొందిన వ్యక్తికి కూడా అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యే అవకాశం ఉంది. అయితే ఆ నిబంధన రాజ్యాంగంలో ఉన్నప్పటికీ, గత 76 ఏళ్లలో న్యాయవిద్యా రంగం నుంచి లేదా న్యాయకోవిదుల వర్గం నుంచి ఎవరూ సుప్రీంకోర్టు బెంచ్‌కు చేరలేదని జస్టిస్ భూయాన్ పేర్కొన్నారు.

‘కోర్టులో ప్రాక్టీస్ చేయాల్సిన అవసరం లేదు’

ఒక వ్యక్తిని ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడిగా గుర్తించడానికి తప్పనిసరిగా కోర్టులో న్యాయవాదిగా ప్రాక్టీస్ చేసి ఉండాల్సిన అవసరం లేదని జస్టిస్ భూయాన్ అభిప్రాయపడ్డారు. న్యాయశాస్త్రంపై లోతైన పాండిత్యం, విస్తృత పరిశోధన, రాజ్యాంగం–చట్టాలపై సమగ్ర అవగాహన, న్యాయ విద్యారంగంలో చేసిన విశిష్ట కృషి వంటి అంశాలు కూడా ఒక వ్యక్తిని ప్రముఖ న్యాయకోవిదుడిగా నిలబెట్టగలవని ఆయన సూచించారు. న్యాయశాస్త్రంలో విశేష ప్రతిభ కలిగిన వ్యక్తి తన పాండిత్యంతో అత్యున్నత న్యాయస్థానం నిర్ణయ ప్రక్రియకు విలువైన సహకారం అందించగలరని ఆయన పేర్కొన్నారు. అలాంటి వ్యక్తుల చేరిక సుప్రీంకోర్టు బెంచ్‌కు కొత్త దృక్కోణాలను తీసుకురావడమే కాకుండా, సంక్లిష్టమైన రాజ్యాంగ, న్యాయపరమైన అంశాలపై చర్చలను మరింత విస్తృతం చేయగలదన్నారు.

ఎందుకు అమలు కాలేదు?

రాజ్యాంగం కల్పించిన ఈ అవకాశాన్ని ఇప్పటివరకు ఎందుకు ఉపయోగించలేకపోయామన్నది ఆలోచించాల్సిన అంశమని జస్టిస్ భూయాన్ అన్నారు. దేశంలోని న్యాయ విద్యారంగంలో అత్యున్నత స్థాయి ప్రతిభ సరిపడా లేదని కేంద్ర ప్రభుత్వం, కొంతకాలం తర్వాత కొలీజియం భావించిందా? లేక ఈ రాజ్యాంగ నిబంధనను తీవ్రంగా పరిశీలించలేదా? అనే ప్రశ్నలను ఆయన ప్రస్తావించారు. అయితే, ఈ వ్యాఖ్యలను ఎవరినీ లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసిన విమర్శలుగా కాకుండా, రాజ్యాంగం కల్పించిన ఒక అవకాశాన్ని న్యాయవ్యవస్థలో భవిష్యత్తులో పరిశీలించాల్సిన అవసరంపై చేసిన సూచనగా చూడాల్సి ఉంటుంది.

బెంచ్‌కు వైవిధ్యం అవసరం

సుప్రీంకోర్టు బెంచ్‌లో న్యాయవాదులు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులతో పాటు న్యాయశాస్త్రంపై విశేష పాండిత్యం కలిగిన విద్యావేత్తలు, న్యాయకోవిదులు చేరితే న్యాయవ్యవస్థకు మరింత వైవిధ్యం లభిస్తుందని జస్టిస్ భూయాన్ అభిప్రాయపడ్డారు. విభిన్న న్యాయ అనుభవాలు, పరిశోధనా దృక్కోణాలు బెంచ్ నిర్ణయ ప్రక్రియను మరింత సమృద్ధి చేయగలవని పేర్కొన్నారు. ప్రత్యేకించి రాజ్యాంగపరమైన ప్రశ్నలు, మానవ హక్కులు, న్యాయ సిద్ధాంతాలు, అంతర్జాతీయ న్యాయపరమైన పరిణామాలు, సాంకేతికత–చట్టం మధ్య సంబంధం వంటి అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగాల్లో అకడమిక్ న్యాయకోవిదుల పరిశోధనా అనుభవం ఉపయోగపడే అవకాశం ఉందని న్యాయవర్గాలు భావిస్తున్నాయి.

న్యాయవిద్య–న్యాయవ్యవస్థ మధ్య వారధి

న్యాయవిద్యా సంస్థలు కేవలం న్యాయవాదులను తయారు చేసే కేంద్రాలుగా కాకుండా, న్యాయ పరిశోధన, రాజ్యాంగ చర్చలు, న్యాయ విధానాల రూపకల్పనకు కేంద్రాలుగా ఎదగాల్సిన అవసరం ఉందనే చర్చ కూడా ఈ సందర్భంగా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. న్యాయ విద్యారంగంలో ఉన్నత స్థాయి పరిశోధనలు చేస్తున్న ప్రొఫెసర్లు, రాజ్యాంగ నిపుణులు, న్యాయ సిద్ధాంతవేత్తలు దేశ న్యాయవ్యవస్థకు విలువైన మేధో సంపత్తిగా నిలుస్తారని, వారి నైపుణ్యాలను అత్యున్నత స్థాయిలో వినియోగించుకునే మార్గాలను పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉందని జస్టిస్ భూయాన్ వ్యాఖ్యలు సూచిస్తున్నాయి.

జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్ ప్రస్థానం

జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్ సుదీర్ఘ న్యాయ అనుభవం కలిగిన న్యాయమూర్తి. గువాహటి హైకోర్టులో న్యాయవాదిగా తన వృత్తిని ప్రారంభించిన ఆయన ఆదాయపన్నుల శాఖకు 16 ఏళ్లపాటు స్టాండింగ్ కౌన్సెల్‌గా పనిచేశారు. అనంతరం సీనియర్ అడ్వకేట్‌గా గుర్తింపు పొందారు. 2011లో గువాహటి హైకోర్టు అదనపు న్యాయమూర్తిగా నియమితులై, 2013లో శాశ్వత న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యారు. తరువాత బాంబే హైకోర్టు, తెలంగాణ హైకోర్టుల్లో న్యాయమూర్తిగా సేవలందించారు. 2022 జూన్‌లో తెలంగాణ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 2023 జూలైలో సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం ఆయనను సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించాలని సిఫారసు చేయగా, అదే నెలలో ఆయన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

సుప్రీంకోర్టులో న్యాయకోవిదుల నియామకానికి రాజ్యాంగం కల్పించిన అవకాశాన్ని భవిష్యత్తులోనైనా పరిశీలించాలన్న జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్ వ్యాఖ్యలు న్యాయవిద్య, న్యాయవ్యవస్థలో కొత్త చర్చకు తెరతీశాయి.